« بازگشت

گزارشی از سخنرانی مرکز مطالعات عالی بین المللی در خصوص کتاب " نیکسون کسینجر و شاه " نوشته رهام الوندی

 

روابط ایران و آمریکا در دوران جنگ سرد

(به انگیزه انتشار کتاب "نیکسون، کسینجر و شاه")

به انگیزه انتشار کتاب " نیکسون، کیسینجر و شاه "، مرکز مطالعات عالی بین­المللی با دعوت از مترجم کتاب آقای غلامرضا علی بابایی از کارشناسان سابق وزارت امورخارجه و دکتر ابراهیم متقی از کارشناسان حوزه ایران و آمریکا و استاد دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران، سخنرانی ای را در تاریخ 11اردیبهشت 1396 در سالن کنفرانس مرکزترتیب داد. دراین برنامه که  اساتید،پژوهشگران و دانشجویان نیز حضور داشتند، درابتدا بابایی به معرفی کتاب که از سوی روزنامه فایننشیال تایمز به­عنوان برترین کتاب تاریخی سال 2014 معرفی شده بود، پرداخت و گفت: کتاب " نیکسون، کسینجر و شاه " اثر رهام الوندی است که تألیفات بسیاری در زمینه تاریخ روابط خارجی ایران دارد. کتاب شامل چهار فصل دارد که شامل:

·  فصل یکم : ایالات متحده و ایران در جنگ سرد

·  فصل دوم : "از من حمایت کن" : دکترین نیکسون در خلیج فارس

·  فصل سوم : جنگ پنهان ایران با عراق : سیا و کردهای رها شده از سوی شاه

 

·  فصل چهارم : یک فورد، نه یک نیکسون : ایالات متحده و رویاهای هسته ای شاه

علی بابایی با توضیح مختصری در رابطه با چگونگی شروع روابط  امریکا با ایران در زمان جنگ جهانی دوم بیان داشتند درپی حمله متفقین به ایران در ۳ شهریور ۱۳۲۰ رضاشاه از آمریکایی‌ها کمک خواست اما به دلیل سردی روابط میان تهران و واشنگتن در خصوص ماجرای وزیر مختار ایران در آمریکا این درخواست مورد توجه فرانکلین روزولت قرار نگرفت ولی در جریان کنفرانس تهران، ایالات متحده آمریکا، بریتانیا و اتحاد شوروی استقلال ایران را به رسمیت شناختند. روابط دوکشوردر حد سفیر بین دو کشور در سال ۱۹۴۴ برقرار شد. از آن تاریخ روابط ایران و آمریکا همیشه درگیر حوادث و فراز و نشیب هایی بود. اوج روابط در زمان محمدرضاشاه بود و این برهه تاریخی قابل توجه در روابط دوکشور با فروپاشی نظام شاهنشاهی در ایران ظن و گمانهایی را برانگیخت. محمدرضا پهلوی در دهه آخر سلطنتش مشارکتی را با نیکسون و کیسینجر شکل داد که نفوذ اتحاد شوروی را محدود کرد و برتری منطقه ای ایران را در خلیج فارس به نمایش گذاشت. در پرتو دکترین نیکسون، ایران به شریک ایالات متحده در جنگ سرد تبدیل شد؛ شراکتی که نمونه ای دیگر از روند جنگ سرد، نه تنها در روابط بین سیاست مداران مسکو و واشنگتن بود بلکه بر روابط متحدین آنها در جهان سوم نیز تاثیر نهاد.

 پس از سقوط شاه ، انگشت اتهام جمهوری خواهان و دموکرات ها در آمریکا به سوی همدیگر نشانه رفته بودکه "چه کسی ایران را از دست داد؟" جمهوری خواهان، کارتر را مسئول سقوط شاه می دانستند چون نخواسته بود شورشیان را قلع و قمع کند و دموکرات ها نیز نیکسون و کیسینجر را محکوم می کردند. برخی روایت های تاریخی ، تا حدود زیادی قصور دولت های آمریکا را مسئول سقوط شاه می دانند که شاید بزرگترین عقب نشینی سیاست خارجی آمریکا در خلال جنگ سرد باشد.

ویژگی این کتاب استفاده بسیار زیاد از منابع است واین استناد به مدارک برای خلق این کتاب یکی از امتیازات آن می باشد.

سخنران دیگر دکتر ابراهیم متقی بود. درابتدا وی با توضیح اینکه کارهای آقای بابایی همیشه الهام بخش جامعه دانشگاهی بوده و ترجمه هایش بسیار روان و دقیق است؛ نگاه بابایی به مسائل را مربوط به ارتقاء دانش روابط بین­الملل دانست. سپس درباره کتاب الوندی با بیان اینکه شاید این چهارمین کتابی باشد که به فارسی از روابط ایران و آمریکا منتشر شده است گفت ایران به دو دلیل باید جایگاه ویژه ای در حوزه  مطالعات راهبردی آمریکا داشته باشد:

1-    موقعیت ژئوپلیتیکی ای که ایران دارد.

2-    الگوی ارتباطی که ایران با جهان غرب و بخصوص ایالات متحده آمریکا داشت؛ در یک دوران متحد منطقه ای آمریکا بود، دردورانی دیگر بازیگر متضاد با سیاست های منطقه ای آمریکا بود.

با این حال درایران کاری دقیق و راهبردی در روابط ایران و آمریکا صورت نگرفته است و کارهایی که تاکنون در ایران انجام شده است آن استحکام و استناد لازم را ندارد. یعنی اگر در زمان شاه، آمریکا و ایران در یک فضای ائتلاف قرار داشتند هیچ نگاه راهبردی ای تضمین کننده این موضوع نبود، یعنی عقلانیت استراتژیک لازم برای تبیین آن همکاری ها بکار گرفته نمی­شد. به همان گونه بعداز انقلاب اسلامی در فضایی که ایران و آمریکا در شرایط تضاد سیاسی و امنیتی قرارداشتند، طبعاً می بایست الگوهایی هم در دستور کار قرار می گرفت که این تضادها را کاهش دهند. لیکن باز مشاهده می کنیم که مطالعه عمیق و دقیقی که بتواند مشابه کتاب­هایی چون عقاب و شیر جیمز بیل آگاهی بخش و آموزنده باشد نداشتیم. این کتاب را می توان کتاب اولی دانست که در روابط ایران و آمریکا نوشته شده بود. این کتاب زمانی نوشته شده بود که یک نوع الگوی راهبردی و گفتمانی در ایران ایجاد شده بود. سفارت ایران توسط دانشجویان پیرو خط امام اشغال و گرفته شده بود. کار بیل یک نگاه به درون انقلاب ایران و یک نگاه به ساختار سیاسی آمریکا بود. درحالیکه بحثی که الوندی دارد بیشتر بحث توصیفی است، مبتنی برگزارشاتی است که سفارت آمریکا ارسال می کند و بسیاری از گزارشات وزارت امورخارجه ای آن ارزش راهبردی را ندارد؛ هرچند که می توان از کتاب الوندی استنتاج راهبردی داشت.